متن درس علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم رشته انسانی و معارف
درس 9: اغراق، ایهام و ایهام تناسب
اغراق
در لغت به معنی سخت کشیدن کمان است و درا صطلاح بدیع، زیادهروی در توصیف یا مدح یا ذم را گویند؛ چنان که از حد معمول بگذرد و برای شنونده شگفتانگیز و زیبا باشد. به عبارت دیگر باز نمود دگرگونهٔ مفاهیم و موضوعات سخن است، به صورتی که معانی خرد را بزرگ گرداند و معانی بزرگ را خرد بنماید تا تأثیر سخن را بیشتر کند.
به ابیات زیر توجه نمایید:
به کردار افسانه از هر کسی
شنیدم همی داستانت بسی
به تنها یکی گور بریان کنی
هوا را به شمشیر گریان کنی
برهنه چو تیغ تو بیند عقاب،
نیارد به نخجیر کردن شتاب
نشان کمند تو دارد هژبر
ز بیم سنان تو خون بارد ابر
فردوسی
زیادهروی در توصیف شجاعت و قدرت رستم از زبان تهمینه، موجب زیباییآفرینی و موسیقی معنوی در این ابیات شده است؛ به گونهای که این بزرگنمایی، تصویری زیبا در ذهن شنونده یا خواننده ایجاد میکند و تصویرآفرینی حماسی را در این ابیات به اوج میرساند.
اغراق مناسبترین آرایه برای تصویرآفرینی در حماسه است؛ بنابراین در شاهنامه و آثار حماسی دیگر از آن بسیار استفاده شده است.
نمونهای دیگر:
بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران
کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران
سعدی
سعدی با بزر گنمایی در توصیف روز وداع یار، اوج احساسات و عواطف سرشار درونی خود را نشان میدهد.
نمونههای دیگر:
دلم گرفته از این روزها دلم تنگ است
میان ما و رسیدن هزار فرسنگ است
سلمان هراتی
میشناسمت / چشمهای تو میزبانِ آفتابِ صبحِ سبزِ باغهاست / میشناسمت.
شفیعی کدکنی
چو رامین گهگهی بنواختی چنگ،
ز شادی بر سر آب آمدی سنگ
فخرالدین اسعد گرگانی
ایهام
در لغت به معنی در وهم و گمان افکندن است و در اصطلاح بدیع، آوردن واژهای یا عبارتی در سخن با دو یا چند معنا که معمولاً بیت با تمام معانی پذیرفتنی و دارای ارزش است. دریافت همزمان چند معنا از یک واژه یا یک عبارت در کلام، تصویری زیبا در ذهن خواننده یا شنونده ایجاد میکند و سبب زیبایی کلام میگردد.
به بیت زیر توجه کنید:
بی مهر رُخت روز مرا نور نمانده است
وز عمر مرا جز شب دیجور نمانده است
حافظ
واژهٔ «مهر» ایهام دارد و در دو معنی به کار رفته است؛ یکی در معنای «محبت» و دوم در معنای «خورشید» و چنانچه مشاهده میشود، بیت با هر دو معنی قابل درک و دریافت است.
در ایهام ذهن با اندکی تأمل، هر دو معنی را کشف میکند و همین موضوع سبب زیباییآفرینی و لذت خواننده میگردد.
نمونهٔ دیگر:
خانه زندان است و تنهایی ضَلال
هر که چون سعدی گلستانیش نیست
سعدی
«گلستان» ایهام دارد و دو معنا در ذهن پدید میآورد: یکی «باغ و گلزار» و دیگری «کتاب گلستان».
توجه: زمانی میتوانیم آرایهٔ ایهام را دریابیم که با معانی مختلف واژهها آشنا باشیم.
یا در مثال:
اگر سنت اوست نوآوری،
نگاهی هم از نو به سنت کنیم
قیصر امینپور
عبارت «از نو» در دو معنای مجدد و قالب شعر نو آمده است.
چند نمونه:
عهد کردی که کشی فرصت خود را روزی
فرصت ار یافتی، آن عهد فراموش مکن
فرصت شیرازی
چون جام شفق موج زند خون به دل من
با این همه دور از تو مرا چهرهٔ زردی است
مهرداد اوستا
ایهام تناسب
آوردن واژهای است با دو معنی که یک معنای آن مورد نظر و پذیرفتنی است و معنای دیگر - که مورد نظر نیست - با بعضی از اجزای کلام تناسب دارد.
به این نمونه توجه کنید:
روی خوبت آیتی از لطف بر ما کشف کرد
زان زمان جز لطف و خوبی نیست در تفسیر ما
حافظ
«آیت» در این بیت به معنی «نشانه» است؛ معنی دیگر آن «آیه» است که در این معنی با واژهٔ «تفسیر» تناسب دارد. این آرایهٔ شاعرانه را که در آن ذهن به تلاش و تکاپو میافتد تا معنی درست واژه را با توجّه به مفهوم بیت دریابد، «ایهام تناسب» نامند.
مثال دیگر:
گر هزار است بلبل این باغ
همه را نغمه و ترانه یکی است
صائب تبریزی
صائب در این بیت «هزار» را در معنای عدد هزار آورد هاست و در معنای دیگر آن (بلبل) با بلبل، باغ، نغمه و ترانه تناسب دارد.
نمونههای دیگر:
یک روز که خسرو زنگ قرآن در شهناز شوری به پا کرده بود، مدیر مدرسه آواز خسرو را شنید.
عبدالحسین وجدانی
چنان سایه گسترد بر عالمی
که زالی نیندیشد از رستمی
سعدی
پرستش به مستی است در کیش مهر
بروناند زین جرگه هشیارها
علامه طباطبایی
خودارزیابی (صفحهٔ 92 کتاب درسی)
1- در هر یک از ابیات زیر آرایهٔ ایهام و ایهام تناسب را مشخص کنید و معانی مختلف واژهای که این آرایه را به وجود آورده است، بنویسید.
الف)
بگفتا عشق شیرین بر تو چون است
بگفت از جان شیرینم فزون است
نظامی
الف) شیرین ایهام دارد: 1- شیرین -2 نام شیرین (معشوقه خسروپرویز)
[لازم به ذکر است که بین کلمات شیرین در مصراع اول و دوم جناس تام وجود دارد در صورت صلاح دید دبیر محترم میتواند در هر بیت به تمام آرایههای موجود (بدیع لفظی، بیان، و بدیع معنوی) اشاره کند تا یادگیری در اثر تکرار عمق بیشتری یابد.]
ب)
چون شبنم اوفتاده بدم پیش آفتاب
مهرم به جان رسید و به عیوق برشدم
سعدی
اوفتاده ایهام دارد: 1- متواضع 2- ناچیز و بی قدر
مهر ایهام تناسب دارد: 1- خورشید که در این معنی نیست ولی با آفتاب و عیوق تناسب دارد. 2- مهر و محبت که این معنی با توجه به بیت مورد نظر است.
پ)
عرضه کردم دو جهان بر دل کار افتاده
بهجز از عشق تو باقی همه فانی دانست
حافظ
باقی ایهام دارد: 1- بقیه 2- پایدار، ماندگار
ت)
نگران با من استاده سحر/ صبح میخواهد از من/ کز مبارک دم او آورم این قوم به جان باخته را / بلکه خبر
نیما یوشیج
نگران: ایهام دارد: 1- نگران از مصدر نگریستن 2- مضطرب و آشفته
2- اغراقهای به کار رفته در بیتها و عبارتهای زیر را بیابید و توضیح دهید.
الف)
گر برگ گل سرخ کنی پیرهنش را
از نازکی آزار رساند بدنش را
طرب اصفهانی
پوست بدن او آنقدر لطیف است که اگر پیراهنی از برگ لطیف گل سرخ بر تنش کنی در رنج و عذاب است.
ب)
آن فرو مایه هزار من سنگ بر میدارد و طاقت یک حرف نمیآرد.
سعدی
آنقدر او قوی و نیرومند است که یک سنگ بسیار بزرگ را میتواند جابه جا کند اما طاقت شنیدن حتی یک حرف بر خلاف میلش را ندارد.
3- با توجه به بیت زیر به پرسشها پاسخ دهید.
از خون و گل و شکوفه تابوت شهید
بر موج بلند دس تها رنگین بود
نصرالله مردانی
الف) اختیارات وزنی بیت را بیابید و نوع آن را مشخص کنید.
اختیار بلند بودن هجای کشیده در پایان مصرع اول و دوم - ابدال در مصراع دوم رکن سوم
| از خو نُ گُ - - U U |
لُ شُ کو فِ - U - U |
تا بو تِ شَ - - U U |
هید -U - |
| بر مو جِ بُ - - U |
لن د دَس ت -U- U |
ها رَن گین - - - U U |
بود -U - |
| مستفعل | فاعلات | مستفعل | فع |
ب) بیت را از نظر قلمرو فکری تحلیل کنید.
- مضامین اسلامی در آن دیده میشود.
- روح حماسه و عرفان در آن آشکار است.
- اشاره به مفاهیم دفاع مقدس مانند خون، شهید، بدرقهٔ شهید و... دارد.
پاورپوینت تدریس علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم انسانی | درس 9: اغراق، ایهام و ایهام تناسب | گاما
تست کنکور علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم انسانی | درس 9: اغراق، ایهام و ایهام تناسب | گاما | سامانه آزمون آنلاین